Kapliczka domkowa w Rzykach
historia i prace konserwatorskie
Wstęp
Na osiedlu Za Kościołem w Rzykach znajduje się urokliwa, murowana kapliczka domkowa, orientowana w kierunku południowo-zachodnim. Usytuowana jest niedaleko kościoła parafialnego oraz w pobliżu dawnego, dziś opuszczonego cmentarza, powszechnie uważanego za choleryczny, który funkcjonował jako drugi w historii parafii cmentarz w latach 1844–1857. Kapliczka ta uznawana jest za najstarszą i jedyną kapliczkę domkową na terenie Rzyk. Kapliczka została wzniesiona na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach ok. 3 × 3 m. Jej mury wykonano z grubo ciosanego kamienia rzecznego i otynkowano. Dawniej nakrywał ją dach gontowy, podobnie jak niegdyś miejscowy kościół; obecnie pokryta jest czerwoną dachówką. Wnętrze kapliczki było skromne, niskie i ciasne – tak, że w zasadzie jednocześnie mogła w niej przebywać tylko jedna osoba. Prawdopodobnie niemal od samego powstania w centralnym miejscu, nad niewielkim stołem, wisiał obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, co sugeruje, że kapliczka mogła być od początku dedykowana właśnie Jej. Po lewej stronie umieszczono przedstawienie Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (tzw. „pogrzeb Matki Boskiej”), będące fundacją Pani Stanisławy Młocek, natomiast po prawej stronie od wejścia znajdował się obraz św. Antoniego, będący fundacją Pani Marii Łysoń. Te dwa obrazy tworzyły ołtarzyki boczne, uzupełniające centralny ołtarz z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej. Kapliczka pełniła funkcję kameralnego miejsca modlitwy, typowego dla kapliczek domkowych, w którym wierni mogli kontemplować wizerunki świętych i uczestniczyć w codziennym kulcie. Od dawna odbywały się tu nabożeństwa majowe, które nadal gromadzą mieszkańców Rzyk w okresie poświęconym Matce Bożej.
Powstanie kapliczki
Przekazy ustne i pierwsze źródła historyczne Historia kapliczki skrywa wiele tajemnic. Nie zachowały się żadne dokumenty archiwalne określające datę jej powstania, nazwisko fundatora czy intencję wzniesienia. Według tradycji ustnej, przekazywanej przez mieszkańców (m.in. Panią Marię Łysoń) oraz rodziny opiekujące się kapliczką, obiekt miał powstać jeszcze przed budową kościoła (1793–1796) i erygowaniem parafii w Rzykach (1796). Tę legendarną wersję trudno jednak potwierdzić historycznie. Na wojskowej mapie austriackiej Friedricha von Miega z lat 1779–1783, obejmującej teren Rzyk, nie zaznaczono w tym miejscu żadnej budowli sakralnej. Wskazuje to, że w drugiej połowie XVIII wieku kapliczka ta jeszcze nie była wzniesiona.
Pierwszym wiarygodnym źródłem potwierdzającym istnienie kapliczki jest Mapa Katastralna Rzyk
z 1844 roku, na której obiekt został wyraźnie oznaczony. Świadczy to o tym, że kapliczka powstała najpóźniej w pierwszej połowie XIX wieku, niewątpliwie przed rokiem 1844, na gruncie rodziny Króliczków, choć nie wiadomo, czy to ta rodzina była fundatorem lub inicjatorem budowy. Nie wiadomo również, czy pierwotnie była to budowla drewniana, czy od razu solidna konstrukcja murowana. Ciekawostką związaną z budową kapliczki jest fakt, że jeden z jej budowniczych odbił swoją dłoń w świeżym betonie posadzki jako rodzaj pamiątki. Niestety, podczas jednej z ostatnich renowacji kapliczki, znak ten został zamurowany i obecnie nie jest już widoczny.
Renowacja z 1888 roku
Jedyny wiarygodny zapis dotyczący kapliczki pochodzi z kroniki parafialnej z 1888 roku i został dokonany przez proboszcza ks. Stanisława Paszyńskiego. Brzmi następująco: „W tym roku sprzedano cztery lipy będące koło Kaplicy na gruncie gajnego Józefa Króliczka za kwotę 27 zł [złote reńskie – przyp. autora], gdyż korzenie tychże ciągle Kaplicę rysowały i obaleniem groziły. Za te pieniądze Kaplicę odnowiono i wieżyczką ozdobiono, a leśny Józef Króliczek posadził cztery dąbki”.
Fragment ten jest istotnym świadectwem dziejów kapliczki. Wskazuje, że fundusze na odnowienie obiektu pozyskano ze sprzedaży ściętych czterech starych lip, których korzenie zagrażały konstrukcji. W ramach renowacji przeprowadzono konserwację kapliczki oraz dokonano zmiany w jej wyglądzie – między innymi ozdobiona ją wieżyczką, która obecnie już nie istnieje. Dodatkowo uporządkowano bezpośrednio otoczenie i nasadzono nowe dęby, co pokazuje, jak ważnym miejscem dla lokalnej społeczności była ta kapliczka.
Konserwacja kapliczki 2024-2025
Kapliczka Za Kościołem przetrwała w dobrym stanie dzięki trosce kolejnych pokoleń mieszkańców
i duszpasterzy parafii. W 2007 roku poddano ją remontowi, który przywrócił jej dawną świetność. Ostatnie szeroko zakrojone i gruntowne prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 2024–2025, z funduszy pozyskanych przez Gminę Andrychów. Obejmowały one przede wszystkim wymianę poszycia dachowego oraz wykonanie nowych obróbek blacharskich, a także odnowienie elewacji. Mocno uszkodzone tynki wewnętrzne i zewnętrzne zostały całkowicie usunięte i zastąpione nowymi, których kolorystykę odtworzono na podstawie badań konserwatorskich. Dodatkowo przeprowadzono konserwację detali architektonicznych oraz podjęto działania mające na celu eliminację problemów związanych z wilgocią i grzybem, które zagrażały konstrukcji obiektu. Prace te pozwoliły zachować historyczny charakter kapliczki i zabezpieczyć ją na kolejne dziesięciolecia, czyniąc z niej wciąż ważny element dziedzictwa kulturowego Rzyk.
Artur ObozaC